Loading

As terras de máis aló do muro, en Xogo de Tronos, son salvaxes e descoñecidas. Algo semellante pasa co mundo dos carteis, que nos nosos días atravesaron as paredes das rúas e dos bares para chegar a un mundo novo e se cadra máis frío: o de internet. O muro agora é o das redes sociais.

Ante este reto, o cartel mantén a forza das imaxes máis poderosas e reinvéntase coa versatilidade dun artefacto que non só resiste, senón que, máis que nunca, está de moda. De Camilo Díaz Baliño a Kiko da Silva, pasando por Xosé Vizoso. Unha morea de novos autores están a rexuvenecer o formato en Galicia. Falamos con algúns deles para coñecer o estado das cousas e, de paso, gozar das súas creacións favoritas. 

Entroido da Coruña, de Bea Lema.

Profesionais con experiencia ou recén iniciados nesta arte, todos os ilustradores cos que falamos, Inorantes de nós, coinciden no salto que supón a chegada do cartel ás redes sociais. En calquera caso, cada un ten o seu modo de proceder para afrontar un encargo, atopar a inspiración e decidirse por un diseño.

Así, por exemplo, para Bea Lema, que se adica á ilustración desde hai catro anos, “o primeiro paso é documentarse” sobre o evento, festa ou “aquilo que queres comunicar mediante o cartel”. Iso foi o que fixo para o Entroido da Coruña deste ano, no cartel que está xusto enriba destas liñas. 

Manel Cráneo, artista multidisciplinar e empresario dentro do sector cultural (dirixe Demo Editorial e é creador da marca Planeta Mincha), sinala que “cada cartel ten un proceso similar, pero diferente”. “O primeiro é valorar ben a mensaxe que se debe transmitir e facela entendible a través dunha imaxe directa e fácilmente recoñecible polo espectro de público ao que vai dirixida”, destaca. O cartel do San Xoán coruñés, baixo estas liñas, é seu. 

San Xoán, de Manel Cráneo.

Ambos os dous reflexionan sobre o “mundo moi visual no que vivimos”, en palabras de Bea Lema. “Consumimos moitas imaxes todo o rato”, indica esta autora de cómic e ilustracións para revistas e libros infantís, quen refire o “bombardeo” de internet no campo dos “estímulos visuais”. O emprego “constante” de memes, emojis e “un montón de imaxes das cales descoñecemos a autoría” ten tamén o efecto do descoñecemento en moitas ocasións dos autores. De aí que reivindique “visibilizar” o traballo dos grafistas. “Dar visibilidade á autoría está ben”, apunta.

Coas novas tecnoloxías os ámbitos territoriais xa non son meramente físicos”

Pola súa banda, Manel Cráneo constata que “agora coas novas tecnoloxías os ámbitos territoriais xa non son meramente físicos”, pois “o abano amplíase nas redes”. Desde a súa experiencia, entende que “canto máis tempo, máis evoluciona” un cartel “e mellora o resultado”, polo que “aí pode estar a diferencia entre resolver ou facer algo realmente exitoso”, toda vez que “a día de hoxe calquera pode facer un cartel e o toque de distinción e calidade depende do orzamento e da firma”.

Cartel Circo Favuloso, de Alberto Guitián

Non todo o mundo pensa o mesmo. Para Alberto Guitián, ilustrador que vén tamén do mundo do cómic, a chave dun bo cartel está “na procura do punch cunha gran economía de medios” e na “mestura de imaxe e palabra”, máis aló de “ter moito tempo para facer un proxecto”, posto que iso “non sempre che garantiza mellores resultados”.

Non todos os días podes meter faltas de ortografía a tamaño 200″

Como exemplo amosa o cartel da festa do novo circo na mítica Sala Nasa de Compostela, de 2006. “Tiña que anunciar un espectáculo deliberadamente chapuceiro. Foi un traballo ben divertido: non todos os días podes meter faltas de ortografía a tamaño 200”, expón. O gravado do mago e coello sacouno dun libro de maxia que atopou tirado na rúa en Barcelona. Segundo nos comenta Guitián, anos despois, o ilustrador catalán Arnal Ballester viu o cartel en internet e partiu del para unha ilustración sobre Joan Brossa. “Éche todo un remix”, subliña.

Liceo Mutante. de Monster Rat.

Espacios de autoxestión como o Liceo Mutante ou a Nave 1839 son fundamentais en Galicia para entender a eclosión actual de autores de carteis. Monster Rat procede do mundo do teatro e durante os seus estudos en escenografía interesouse en especial na imaxe gráfica, tomando influencia de deseñadores como Isidro Ferrer, “que xoga cos elementos gráficos coma obxectos teatrais que son resignificados”.

O cartel da programación de maio de 2018 do Liceo (o de enriba destes parágrafos) serve como boa mostra do que ela fai, “sempre” empezando polo concepto e indo logo cara a estética. Consciente de que “a novos medios, novos formatos”, chama a atención sobre o feito de que “cartel e vídeo se dilúen e mesturan bastante” neste momento, pero valora tamén que “hai unha revalorización do traballo feito a man polo resultado único que ten fronte á produción masivamente dixital que estaba de moda no comezo dos dousmil”. De igual modo, opina que “a influencia de Instagram no mundo da imaxe é brutal”, pero resalta que ao tempo permite “coñecer artistas novos e antigos”. 

Nesta liña, tamén Alberto Guitián resalta que “antes descubriamos os carteis na rúa e agora nos chegan por internet”. “Vivir mergullados no dixital ten como reverso”, chama a atención, “un certo fetichismo polos carteis, os libros, a música en vinilo…”. Así, conclúe que “os medios dixitais aumentaron o glamour do papel” e que “tamén hai un auxe da autoedición e da gráfica de guerrilla”. Neste contexto, o cartel ten máis que ver co fanzine  ou o street art que co cartel comercial, subliña.

Cartel do Cineclube do mes de xuño, de Edita R. Oca.

“Facer bo viño tamén é cuestión de ética?”, pregúntalle Étienne Davodeau ao seu colega viticultor en Les Ignorants, esa novela gráfica coa que tanto simpatizamos. Richard Leroy respóndelle con un contundente “pois claro”. Ao mesmo acontece, coma con tantas cousas na vida, no ámbito do deseño.

Edita R. Oca, responsable do proxecto Jatafarta, encárgase desde hai tempo de elaborar os carteis do Cineclube de Santiago. Na súa particular aproximación ao formato, intenta afastarse da idea de “facer un cartel bonito ou decorativo”, aínda que teña en conta o aspecto estético. Tamén, segundo nos conta, afástase do comercial, aínda que intenta “que sexa claro na información e facilite ao interlocutor achegarse a ela”.

Moitas veces, o cartel en papel representa un elemento de resistencia neste mundo virtual”

Gusta de introducir noticias e problemáticas locais do momento, caso do exemplo que escolleu cando lle pedimos que nos mandase un cartel ao que ten especial cariño. O peche da casa okupa Escarnio e Maldicer funciona de telón de fondo con contundencia no cartel de xuño do Cineclube que ves de pasar ao avanzar co rato. E é que ela adoita reflexionar sobre cuestións de xénero, de clase, de sostenibilidade ou de poder, “a través da ironía, da apropiación, da terxiversación, da deconstrucción ou do humor das imaxes”. Moita técnica e teoría detrás dunha simpleza só aparente.

Oca pon o foco sobre a mudanza “do branco e negro” das paredes dos bares e das rúas “cara a cor que é máis habitual no universo online”. Por outro lado, sinala que o cartel en papel “moitas veces representa un elemento de resistencia neste mundo virtual e asóciase a prácticas culturais máis outsider como unha marca diferencial para mostrar as súas programacións e intencións nun medio cada vez máis alternativo como é a rúa”.

Otero Brutal Fest, de Luis Sendón.

Tamén Luis Sendón pensa que “a xente cada vez valora máis un bo póster”. Recoñecerédeo por un estilo moi marcado que caracteriza carteis como o do Resurrection Festo ou o do Otero Brutal Fest, que aquí vedes.

Leva 18 anos tocando na banda coruñesa de grindcore Nashgul e o seu coa ilustración comezou “facendo deseños de camisetas, pósters e portadas” para a banda e outros grupos amigos. “A partir de aí, outros grupos e festivais contactaron conmigo para facer os seus deseños, así foi como me fun metendo nisto”.

Agora é máis fácil chegar á xente, pero o listón está altísimo”

Coa clara influencia dos cómics e cine de terror máis underground, o primeiro que Sendón fai é “investigar un pouco sobre o festival”, quen vai tocar, o estilo de música… Desde aí, fai bosquexos a lapis que xa vai montando cos textos. “Unha vez que teño o ok, fago probas de cor ata dar co resultado final”, indica.

Na súa opinión, “agora é moi fácil chegar á xente”, grazas ás redes sociais, “e nada mellor que facelo con un bo cartel”. Aínda que avisa: “o listón está altísimo”.

Terraceando, de Jorge Vicente Díaz.

Está mal que o digamos nós, pero Jorge Vicente Díaz é o responsable do “pequeno gran traballo” do logo de Inorantes. Chegou ao deseño a través da representación gráfica de datos e a cartografía e desde 2012 colabora con Desconcierto Cultural, onde bota unha man na comunicación de ciclos como o Terraceando, aos que se refire con especial afecto, como este de Dear Telephone.

En tempos de “fotografía en 1:1, moito deseño conceptual, realidade aumentada, etcétera”, Jorge tamén alude á volta “ao analóxico”, xa que “está a rexurdir o deseño tipográfico”. O formato impreso xoga “ao seu favor” neste contexto, por “ese certo romanticismo en plena era dixital”.

Art Camp, de Tom Glendenning.

Volvendo ao Liceo, Tom Glendenning é un dos colaboradores que da fe da inexistencia de fronteiras neste espazo autoxestionado. Este inglés residente en Pontevedra di atopar a inspiración “todo o tempo”, tanto online como pola rúa, cando observa unha bonita peza de deseño gráfico ou tipografía. Cando traballa nun póster como o dos campamentos de inglés da cidade do Lérez deste ano, trata de crear “con inxenuidade infantil” e sempre desde a “ledicia”.

O arxentino Juan Fuji é outro exemplo das redes que crearon locais coma este ou como a Nave coruñesa. Ao ser músico, tivo sempre unha relación directa co mundo dos carteis: “Xa desde chico realizábaos para as presentacións en vivo da miña banda, ou a dos meus colegas”. Un pouco o caso de Sendón. “Sempre me gustou debuxar. E sobre todo saír a pegalos pola rúa. A comezos do ano 2000 non había outro modo de difusión que saír a rúa cos carteis feitos a man e fotocopiados”, recorda.

Nun mundo que considera “infinito”, movemento artístico pero tamén “político cultural”, reivindica que o afiche segue e seguirá en voga. “Hoxe en día todo pasa polas redes sociais e é inmediato o acceso á información, o cal é xenial. Un pode estar en contacto con outros artistas e tamén ver o seu traballo día a día”, explica o creador de carteis coma este do centro cultural Recoleta, de Buenos Aires, quen ten no seu haber algún para a meca da autoxestión en Pontevedra.

Cartel de Juan Fuji

Tamén desde o outro lado do Atlántico, en concreto desde México, responden as nosas preguntas Sara García e Olmo Cuña. Xuntos forman o colectivo MANO, responsable por exemplo deste outro programa mensual do Liceo Mutante, ao que chaman ‘Morci’ porque rende homenaxe á súa gata.

Entre os anos 2000 e 2006 estudaron Belas Artes na cidade do Lérez e resaltan que “nese momento había moita actividade en torno ao debuxo: carteis de concertos, debuxos na rúa e moitos fanzines”. De feito, eles formáronse “nese ambiente” da man de Natalia Umpiérrez e Berto Fojo, uns artistas “incribles”. Con eles, entre outros, colaboraron en varias publicacións autoeditadas “e así empezou un pouco todo para nós”, relatan.

A influencia da gráfica mexicana podemos vela na trama ondulante de formas, letras e cores psicodélicos da gata arañando o vinilo.

Liceo Mutante, do colectivo MANO.

No combo da autoxestión navega tamén Camila Viéitez, cuxa primeira vez foi para o Liceo. Sentiu, segundo confesa, “presión por estar á altura”. Ilustradora e deseñadora gráfica, móvese pola escena subterránea (ollo a marabilla de fábula-cartel para o Festival ao Compaz de Saumede do ano pasado) e fai fincapé en que, “nun momento de aparente incertidume sobre o formato físico”, as paredes “seguen cheas de carteis”. O deseño para as redes sociais “é interesante”, comenta, “porque abre a porta aos formatos multimedia”.

Cartel do Saumede, de Camila Viéitez.

Pola súa banda, Facundo Pardo elixe o cartel que Maru Astray, a súa parella, fixo para a primeira data do seu grupo Grima fora de Galicia, xunto a Lady Banana e Árida en Madrid. Ademáis de á música, dedícase á fotografía, e dalgúns conceptos de composición partiu para a súa colaboración mensual co Liceo Mutante.

Cartel dun concerto de Grima, de Maru Astray

E ela, Maru Astray, ilustradora cun estilo “identificablemente excéntrico”, escolle a Leandro Barea, outro vello coñecido dos Inorantes, co que pechamos esta reportaxe: o do Movidote de Autoedición de 2017 na Unitaria de Santiago.

Opina que “algo pasou co final dos 90 / entrada dos 2000, que empezaron a prescindir de todas esas pezas creadas manualmente e tentaron sustituilas por imaxes vacías o máis directas posible”. Agora, entende, “se está a recapacitar” e “cada vez hai máis xente que busca orixinalidade, impacto visual, ou dotar de valor ao deseño gráfico implicado no seu proxecto”.

Espero que pronto sexa universal a visión do cartel como unha peza de deseño gráfico”

Iso si, acaba con unha reclamación, que facemos nosa, e que é común a todos os entrevistados: “A cartelería sofre dunha desestimación brutal; a maioría dos organismos que a precisan prefiren non gastar moito presuposto niso e ir tirando cun poster tipo, unha fotografía calquera baixo un texto sen complicacións ou simplemente roubando imaxes sen pudor (o tormento de sempre)”. O seu alegato, o de todos, é que “pronto” sexa “universal” a forma de ver o cartel como unha peza de deseño gráfico coa importancia que entraña, tanto ela como o seu creador… Fun, fun, fun.

Fun-fun-fun, de Leandro Barea